Mười năm trước, chúng ta đã chứng kiến một điều gần như là phép màu.
Hàng trăm nhà lãnh đạo đã cùng nhau tham dự Hội nghị Thượng đỉnh khí hậu thường niên của Liên Hợp Quốc (COP21) tại Paris. Tại đó, họ đã đạt được điều mà nhiều người nghĩ là không thể: một thỏa thuận toàn cầu nhằm kiềm chế biến đổi khí hậu — trong đó hầu như mọi quốc gia đều cam kết thực hiện phần hành động công bằng của mình.
Thỏa thuận Paris là kết quả của nhiều năm nỗ lực và sự lãnh đạo dũng cảm từ các bộ trưởng, nguyên thủ quốc gia, nhà hoạt động, các tổ chức phi chính phủ và cộng đồng. Kể từ đó, nó đã trở thành xương sống của hành động hợp tác về khí hậu. Thỏa thuận này đoàn kết thế giới trong mục tiêu chung là giữ cho nhiệt độ toàn cầu tăng không quá 1,5 độ C (so với mức thời kỳ tiền công nghiệp), một giới hạn mà các nhà khoa học cho rằng cần thiết để ngăn chặn những tác động tồi tệ nhất của biến đổi khí hậu.
Một thập kỷ sau, khoa học cho thấy các mục tiêu của Thỏa thuận Paris đang đi chệch hướng. Phát thải khí nhà kính chưa giảm đủ mức cần thiết để đạt được mục tiêu 1,5 độ C.
Nhưng điều đó không có nghĩa là thỏa thuận này không hiệu quả. Thỏa thuận Paris vẫn rất đáng được ăn mừng. Nó đang thực hiện những gì đã đề ra, mặc dù tốc độ chưa đủ nhanh. Và quan trọng hơn, nó đang tạo tiền đề cho một thập kỷ hành động vì khí hậu mới.
Thỏa thuận Paris đã thay đổi quỹ đạo của chúng ta
Trước khi Thỏa thuận Paris được thông qua năm 2015, Trái đất đang lao nhanh về phía mức tăng nhiệt độ lên tới 4,8 độ C vào năm 2100 so với mức thời kỳ tiền công nghiệp. Có thể hình dung, ở mức tăng nhiệt độ 4,5 độ C, 4,7 tỷ người – hơn một nửa dân số thế giới hiện nay – sẽ phải đối mặt với mức độ nóng có thể gây chết người. Điều này sẽ là một thảm họa.
Hiện nay, giả sử tất cả các quốc gia đều tuân thủ cam kết của mình, thế giới dự kiến sẽ nóng lên từ 2,3 đến 2,9 độ C. Đây vẫn là một viễn cảnh nguy hiểm. Nhưng nó tốt hơn nhiều so với tình hình cách đây một thập kỷ. Mỗi phần mười độ đều có ý nghĩa quan trọng đối với cuộc sống của con người, an ninh lương thực và nguồn nước, cũng như mức độ nghiêm trọng của các cơn bão cực đoan.
Điều đã làm thay đổi đáng kể quỹ đạo nóng lên toàn cầu chính là mô hình sáng tạo của Thỏa thuận định Paris. 195 quốc gia ký kết thỏa thuận đã cam kết xây dựng các kế hoạch khí hậu quốc gia mới, được gọi là “đóng góp do quốc gia tự quyết định” hay “NDC”, cập nhật sau 5 năm, kế hoạch sau tham vọng hơn kế hoạch trước. Mười năm sau, tất cả các quốc gia đã ký, trừ một quốc gia duy nhất – Hoa Kỳ – vẫn đang tham gia.
Trong khi đó, sự phát triển của công nghệ sạch đã vượt quá mong đợi. Xe điện chỉ chiếm chưa đến 1% tổng doanh số bán ô tô cách đây một thập kỷ. Ngày nay, chúng chiếm đến một phần năm, với doanh số bán hàng cao hơn 23% trong năm nay so với năm ngoái. Chi phí cho năng lượng tái tạo đã giảm mạnh. Theo Cơ quan Năng lượng tái tạo quốc tế, 91% các dự án năng lượng tái tạo được đưa vào vận hành năm 2024 có giá thành rẻ hơn so với các giái pháp thay thế nhiên liệu hóa thạch. Tỷ lệ điện năng sản xuất từ năng lượng mặt trời và gió đã tăng gấp ba lần kể từ năm 2015.
Những thành tựu này là điều không thể tưởng tượng nổi cách đây 10 năm. Tuy nhiên, chúng ta biết rằng điều này vẫn chưa đủ.
Chúng ta còn một chặng đường dài phía trước để vượt qua khủng hoảng khí hậu
NDCs của các nước sẽ làm thay đổi quỹ đạo nhiệt độ. Nhưng ngay cả khi các NDCs được thực hiện đầy đủ – một điều kiện rất khó xảy ra – chúng cũng chỉ mang lại chưa đến 14% giảm phát thải cần thiết vào năm 2035 để giữ cho nhiệt độ tăng không quá 1,5 độ C.
Nghiên cứu từ Systems Change Lab cho thấy, trên 45 chỉ số về tiến trình khí hậu, không có chỉ số nào đang đi đúng hướng để đạt được mục tiêu tăng nhiệt độ toàn cầu ở mức 1,5 độ C. Không một chỉ số nào! Trong khi đó, tác động của biến đổi khí hậu – từ những đợt nắng nóng kỷ lục ở châu Âu đến những trận lũ lụt tàn phá gần đây ở châu Á – thì ngày càng trở nên nguy hiểm hơn.
Có những lý do cho điều này. Nhìn lại 10 năm sau, có những điều chúng ta đơn giản là không lường trước được khi thiết kế Thỏa thuận Paris – những vấn đề chúng ta phải đối mặt khi thế giới bước vào thập kỷ hành động vì khí hậu tiếp theo.
Thứ nhất, chúng ta không chỉ cần giảm phát thải mà còn cần chuyển đổi kinh tế
Thỏa thuận Paris ban đầu được hình dung chủ yếu như một điều ước về khử carbon. Giờ đây chúng ta biết rằng để đạt được các mục tiêu của nó không chỉ cần cắt giảm phát khí hoặc chuyển đổi từ nguồn năng lượng này sang nguồn năng lượng khác; mà còn cần sự chuyển đổi kinh tế toàn diện — cũng như chuyển đổi toàn bộ hệ thống tài chính để hỗ trợ cho phát triển ít carbon.
Các quốc gia phải thay đổi triệt để mọi hoạt động của mình trên mọi lĩnh vực kinh tế — từ cách trồng trọt và thiết kế công trình đến cách sản xuất thép, kính và bê tông. Nếu các động lực kinh tế thay đổi, tài chính cũng sẽ thay đổi theo. Các nền kinh tế hiện tại được xây dựng qua nhiều thế kỷ. Mặc dù tốc độ là rất cần thiết, nhưng chúng ta sẽ cần hơn 10 năm để tái cấu trúc chúng.
Thứ hai, chúng ta cần một cách tiếp cận mới với công nghiệp nhiên liệu hóa thạch
Để đảm bảo một tương lai an toàn, cần phải giảm mạnh việc sử dụng nhiên liệu hóa thạch. Than đá, dầu mỏ và khí đốt tạo ra gần 70% lượng phát thải khí nhà kính của thế giới.
Chúng ta đã từng lạc quan cho rằng, nhờ Thỏa thuận Paris, các ngành công nghiệp nhiên liệu hóa thạch sẽ chấp nhận hoặc ít nhất là thừa nhận vai trò quan trọng của họ trong việc đảm bảo quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp. Chúng ta đã kỳ vọng họ sẽ xây dựng các kế hoạch cho phép giảm dần việc sử dụng nhiên liệu hóa thạch trong nền kinh tế, phù hợp với Thỏa thuận Paris. Ngành công nghiệp nhiên liệu hóa thạch sở hữu năng lực kỹ thuật và tài chính khổng lồ, nếu được sử dụng đúng cách, có thể đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang một thế giới an toàn hơn.
Đáng tiếc là điều này đã không xảy ra. Thay vào đó, ngành công nghiệp nhiên liệu hóa thạch ngày càng lớn mạnh và dường như đã sử dụng sức mạnh tài chính và chính trị khổng lồ của mình để làm chậm quá trình chuyển đổi sang năng lượng carbon thấp. Điều này một phần là do nhu cầu năng lượng toàn cầu đang tăng nhanh hơn so với tốc độ triển khai các giải pháp năng lượng sạch thay thế.
Chúng ta đã chứng kiến sức mạnh của ngành công nghiệp nhiên liệu hóa thạch ngày càng lớn mạnh tại COP3 gần đây ở Belem, Brazil. Hơn 80 quốc gia đã ủng hộ một lộ trình chấm dứt sử dụng nhiên liệu hóa thạch. Tuy nhiên, lộ trình này đã bị loại bỏ khỏi thỏa thuận cuối cùng sau sự phản đối từ các quốc gia giàu dầu mỏ.
Đây là những thực tế chúng ta cần hiểu và giải quyết. Rất hoan nghênh cam kết của nước chủ nhà Brazil trong việc thúc đẩy các lộ trình chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch và chấm dứt nạn phá rừng, cũng như hội nghị thượng đỉnh sắp tới do Hà Lan và Colombia đồng tổ chức.
Chúng ta cần sự lãnh đạo và tầm nhìn trong thời điểm này, tiếp theo là những bước đi thực tế để giải quyết các rào cản về địa chính trị và các rào cản khác đối với việc loại bỏ dần nhiên liệu hóa thạch.
Thập kỷ tiếp theo của hành động khí hậu
Những khó khăn là có thật, nhưng Thỏa thuận Paris vẫn cung cấp một nền tảng vững chắc. Chúng ta cần một diễn đàn toàn cầu để tất cả các quốc gia có tiếng nói về biến đổi khí hậu.
Tuy nhiên, chỉ riêng Thỏa thuận Paris thôi thì không thể giải quyết được khủng hoảng khí hậu. Trong thập kỷ hành động khí hậu tiếp theo, chúng ta phải dựa trên Thỏa thuận Paris để đảm bảo các quốc gia tôn trọng các cam kết khí hậu hiện có và nâng cao tham vọng của mình. Cần có hành động cả trong và ngoài khuôn khổ khí hậu của Liên Hợp Quốc để điều phối sự thay đổi cần thiết. Ba điều sẽ rất quan trọng:
1) Hỗ trợ các quốc gia có quy mô lớn và thu nhập trung bình
Trong khi Mỹ và các quốc gia khác đang thoái lui khỏi các hành động chống biến đổi khí hậu, Trung Quốc, Ấn Độ, Brazil, Kenya và các nước khác lại đang đẩy mạnh quá trình chuyển đổi xanh của mình. Điều này không phải vì bất kỳ mệnh lệnh đạo đức nào, mà bởi vì họ coi phát triển carbon thấp là cốt lõi cho tăng trưởng kinh tế và phúc lợi của họ.
Ví dụ, việc phát triển năng lượng sạch của Trung Quốc đã giúp giảm 1% phát thải trong nửa đầu năm 2025, đồng thời đóng góp 10% vào tăng trưởng GDP năm ngoái. Pakistan đã chuyển từ việc hầu như không sử dụng năng lượng mặt trời sang việc năng lượng mặt trời sẽ cung cấp 20% điện năng vào năm tới. Việc Pakistan nhanh chóng áp dụng năng lượng tái tạo không phải để cắt giảm phát thải, mà là vì nông dân, doanh nghiệp và hộ gia đình coi năng lượng mặt trời là nguồn điện rẻ nhất và dễ dàng nhất.
Các quốc gia có thu nhập trung bình, quy mô lớn và đang phát triển chiếm 60% phát thải toàn cầu và 40% GDP. Cùng nhau, quá trình chuyển đổi xanh của họ có thể đưa thế giới đi đúng hướng trong khi đảm bảo sự thịnh vượng của chính họ. Đồng thời, hệ quả là tất yếu: nếu không có sự chuyển đổi này, thế giới không thể giữ mức tăng nhiệt độ ở mức 1,5 độ C.
2) Xây dựng một hình thức chủ nghĩa đa phương mới
Các quốc gia không thể làm một mình. Đối mặt với khủng hoảng khí hậu cần phải là một nỗ lực toàn cầu và đa phương thực sự để thành công. Nền tảng đã có thông qua Hiệp định Paris và các cuộc đàm phán khí hậu của Liên Hợp Quốc, nhưng chúng ta cần phải cải tổ các quy trình này để đáp ứng tính cấp bách của thời điểm hiện tại.
Ví dụ, các quyết định của COP không thể vừa nhất trí vừa hiệu quả. Chúng ta đã thấy tại COP30 làm thế nào một số ít quốc gia phản đối có thể làm chệch hướng hành động được đa số ủng hộ. COP nên cho phép mọi quốc gia có tiếng nói, nhưng không được phủ quyết. Tương tự, các chính phủ không chỉ phải chịu trách nhiệm về các cam kết giảm phát thải mà còn về việc liệu họ có tích hợp NDC vào các chính sách kinh tế của mình hay không. Quá trình COP cũng cần tập trung nhiều hơn vào vấn đề tài chính và cần có sự tham gia của các bộ trưởng tài chính vào cuộc thảo luận để đảm bảo nguồn vốn được chuyển đến các quốc gia cần nhất.
Chúng ta cũng phải nhận ra rằng COP không thể làm điều đó một mình. Các chủ thể bên ngoài khuôn khổ khí hậu của Liên Hợp Quốc như các thành phố, liên minh khí hậu, BRIC và nhiều tổ chức khác nắm giữ quyền lực to lớn đối với nền kinh tế. Chúng ta cần những cải cách lớn hơn đối với toàn bộ hệ thống tài chính, bao gồm cả các ngân hàng phát triển đa phương, chính sách thương mại và khu vực tư nhân. Chúng ta phải hỗ trợ các chủ thể này đồng thời kết nối họ tốt hơn với tiến trình khí hậu của Liên Hợp Quốc.
3) Làm cho hành động khí hậu khả thi về mặt chính trị
Quá trình chuyển đổi kinh tế sang tương lai ít carbon ở bất kỳ quốc gia nào cũng không thể thành công nếu thiếu sự ủng hộ chính trị mạnh mẽ. Tin tốt là, nếu được thực hiện đúng, hành động khí hậu là một trong những cách tốt nhất để cải thiện cuộc sống của người dân trong ngắn hạn. Tuy nhiên, nó thường bị coi là trái ngược với tăng trưởng kinh tế và chất lượng cuộc sống.
Nhiệm vụ của các tổ chức như WRI là phải làm rõ các giải pháp mang lại lợi ích cho con người và hành tinh để thay đổi câu chuyện này. Như chúng ta đã thấy ở nhiều thành phố và quốc gia, hành động tốt cho khí hậu và thiên nhiên về cơ bản cũng có lợi cho con người. Ví dụ, chính sách thu phí tắc nghẽn giao thông ở London – một chính sách ban đầu nhiều người nghi ngờ – không chỉ tồn tại mà còn mở rộng trong hai thập kỷ qua. Không phải vì nó làm giảm phát thải khí nhà kính (mặc dù đúng là vậy), mà là vì nó được người dân ủng hộ. Kế hoạch này cải thiện cuộc sống của người dân – bằng cách giảm tắc nghẽn giao thông, tiết kiệm thời gian và làm cho không khí sạch hơn.
Chúng ta cần đảm bảo rằng tất cả các chính trị gia và cử tri của họ nhận ra những lợi ích to lớn có thể đạt được thông qua hành động chống biến đổi khí hậu ngay bây giờ, chứ không chỉ trong tương lai.
Duy trì sức sống cho tinh thần Paris
Mười năm trước, nhiều người nghi ngờ liệu các nhà lãnh đạo thế giới có thể cùng nhau ký kết một hiệp ước về khí hậu hay không. Điều đó đã xảy ra – nhờ lòng dũng cảm, sự hợp tác và tính toán rằng nó sẽ cải thiện cuộc sống và nền kinh tế.
Khi chúng ta hướng tới thập kỷ hành động khí hậu tiếp theo, các nhà hoạch định chính sách phải nắm bắt tinh thần đã tạo nên Thỏa thuận Paris lịch sử ngay từ đầu. Làm như vậy sẽ giúp đạt được các mục tiêu của thỏa thuận – và một tương lai tốt đẹp hơn.
Nguồn: https://www.wri.org/insights/paris-agreement-progress-10-years
*Tải về toàn văn Thỏa thuận Paris (i). bản tiếng Anh hoặc (ii). song ngữ Anh-Việt
