Biến đổi khí hậu (BĐKH) là một trong những mối đe dọa lớn nhất đối với sức khỏe mà chúng ta phải đối mặt. Đến năm 2050, BĐKH có thể cướp đi sinh mạng của gần 16 triệu người ở các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình. Nắng nóng cực đoan, sự lây lan của các bệnh nhạy với khí hậu như sốt rét và tả, cùng với sự gián đoạn hoạt động của bệnh viện và các cơ sở chăm sóc sức khỏe khác có thể gây ra thiệt hại kinh tế lên tới gần 21 nghìn tỷ USD.
Người dân trên khắp thế giới đã và đang cảm nhận được tác động. Nhiệt độ duy trì ở một số bang của Ấn Độ gần đây đã tăng lên mức nguy hiểm 42oC. Tại Kenya, lũ lụt chết người đã làm hư hỏng các cơ sở y tế và Bộ Y tế đã đưa ra cảnh báo về nguy cơ mắc các bệnh như tả và sốt rét. Hai năm trước, khu vực Mỹ Latinh đã trải qua đợt dịch sốt xuất huyết nghiêm trọng nhất kể từ khi bắt đầu theo dõi vào năm 1980 do nhiệt độ tăng cao và nước tù đọng tạo điều kiện lý tưởng cho muỗi sinh sản.
Bảo vệ tính mạng con người đòi hỏi sự hiểu biết tốt hơn về cách BĐKH có thể làm suy yếu sức khỏe và khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe. Bước đầu tiên thiết yếu đối với các quốc gia là đầu tư vào “các dịch vụ khí hậu vì sức khỏe” (climate services for health), một thuật ngữ chung cho các công cụ và hoạt động dựa trên dữ liệu giúp cộng đồng chuẩn bị cho những rủi ro sức khỏe này trước khi khủng hoảng xảy ra.
Nghiên cứu mới của WRI, được Quỹ Rockefeller ủy thác, cho thấy đầu tư vào các dịch vụ khí hậu vì sức khỏe có thể mang lại lợi nhuận rất cao bằng cách giảm thiểu bệnh tật và tử vong do gia tăng sốt rét, sốt xuất huyết, tiêu chảy, tả và các bệnh liên quan đến nóng và BĐKH. Ngay cả trong trường hợp xấu nhất, với chi phí cao và lợi ích thấp, ước tính mỗi USD đầu tư sẽ tạo ra gần 4 USD lợi ích về sức khỏe; với các kịch bản khác cho thấy lợi nhuận cao tới 68 USD cho mỗi USD đầu tư. Sự dao động lớn này là do khác nhau về chi phí chương trình, năng lực thể chế, việc thực hiện và mức độ nghiêm trọng của xu hướng khí hậu giữa các quốc gia.
Không có gì đáng ngạc nhiên khi có lý do kinh tế mạnh mẽ để đầu tư vào công tác chuẩn bị ứng phó với sức khỏe-khí hậu. Việc các quốc gia hiểu rõ những thách thức mà họ đang phải đối mặt là điều rất quan trọng. Nếu không có phân tích về khí hậu bài bản và lập kế hoạch từ trước, hệ thống y tế sẽ chỉ có thể phản ứng với các trường hợp khẩn cấp thay vì được chuẩn bị sẵn sàng. Lợi ích thu được ước tính rất đáng kể vì việc cứu sống con người có giá trị vô cùng lớn, trong khi nhu cầu kinh phí lại tương đối khiêm tốn.
Dịch vụ khí hậu vì sức khỏe trong thực tiễn
Trên thế giới, các chính phủ và cộng đồng đang chuẩn bị và ứng phó với những rủi ro sức khỏe liên quan đến BĐKH.
Pakistan chuẩn bị cho cộng đồng đối phó với nắng nóng gia tăng
Tại Karachi, Pakistan, nơi nhiệt độ hiện thường xuyên đạt từ 38 đến 40oC, chương trình Nhận thức và xử lý khẩn cấp nắng nóng (HEAT) đã đào tạo các nhân viên y tế cộng đồng để cung cấp cho các hộ gia đình và cộng đồng thông tin cứu sống các bệnh liên quan đến nắng nóng – từ các hành vi phòng ngừa và điều chỉnh chế độ ăn uống trong các đợt nắng nóng đến việc nhận biết các triệu chứng thông qua sàng lọc và các biện pháp điều trị sớm.
Tác động của chương trình rất rõ rệt: với chi phí khiêm tốn khoảng 2.000 USD trong 3 tháng, chương trình đào tạo đã giúp tiết kiệm hơn 5.800 USD chi phí tự chi trả nhờ giảm số ca nhập viện. Ngay cả khi không tính đến giá trị kinh tế của việc ngăn ngừa bệnh tật và tử vong, mỗi USD đầu tư vào việc cung cấp giáo dục về sức khỏe liên quan đến khí hậu cho các nhân viên y tế và cộng đồng ở Karachi đã mang lại lợi nhuận 3 USD.
Đảm bảo hoạt động của các bệnh viện và phòng khám ở vùng Caribbean khi xảy ra thiên tai
Sáng kiến Bệnh viện thông minh của Tổ chức Y tế Liên Mỹ (Pan America) đã xác định và cải tạo 54 cơ sở y tế tại 7 quốc gia vùng Caribe dễ bị tổn thương do BĐKH để làm cho chúng an toàn hơn và bền vững hơn – ví dụ, bằng cách gia cố mái nhà, lắp đặt hệ thống năng lượng Mặt trời và cung cấp đào tạo bổ sung về ứng phó khẩn cấp cho nhân viên.
Tác động của chương trình này rất sâu rộng. 17 cơ sở đạt “tiêu chuẩn vàng” về an toàn và hiệu quả môi trường vẫn hoạt động bình thường trong các trận bão và núi lửa phun trào, cung cấp dịch vụ chăm sóc an toàn, đáng tin cậy cho 850.000 người và tránh được những gián đoạn dịch vụ tốn kém. Tại Jamaica và St. Lucia, mỗi USD đầu tư tạo ra lợi nhuận hơn 68 USD nhờ tránh được các tổn thất và các lợi ích kinh tế.
Cảnh báo sớm về nắng nóng cực độ đang cứu sống nhiều người ở các thành phố
Để đối phó với “hiệu ứng đảo nhiệt đô thị”, nơi các thành phố có thể nóng hơn đáng kể so với các khu vực xung quanh, một số thành phố bao gồm London, Madrid, Lucknow và Chennai (Ấn Độ) đã thiết lập các hệ thống cảnh báo sóng nhiệt để cảnh báo và chuẩn bị cho người dân trước khi nhiệt độ trở nên nguy hiểm. Các hệ thống này thường phát đi cảnh báo nắng nóng thông qua các trang web, ứng dụng, mạng xã hội, đường dây nóng và các phương tiện truyền thông truyền thống khi có dự báo nhiệt độ cực đoan. Một số hệ thống đào tạo công nhân và nhân viên y tế cách hiểu thông tin cảnh báo sớm, nhận biết tình trạng mất nước do nắng nóng và giảm thiểu căng thẳng nhiệt. Những hệ thống khác tạo ra các hình ảnh minh họa và video hướng dẫn cách xử lý căng thẳng nhiệt, được chia sẻ qua các kênh truyền thông.
Lợi ích tiềm năng là rất đáng kể. Tại London, Madrid và Prague , cứ mỗi USD đầu tư vào hệ thống cảnh báo sóng nhiệt đô thị có thể tạo ra ít nhất 11 USD lợi ích kinh tế, được đo lường bằng mức giảm dự kiến về năng suất lao động, các bệnh và tử vong liên quan đến nhiệt. Lợi nhuận ước tính thậm chí còn cao hơn đối với các thành phố ở Ấn Độ, nơi cứ mỗi USD đầu tư có thể tạo ra trung bình 50 USD lợi ích về sức khỏe.
Từ cơ hội chưa được khai thác đến tác động cứu sống con người
Những ví dụ thực tế này cho thấy những gì có thể đạt được khi hệ thống y tế tính đến sự thay đổi khí hậu.
Các dịch vụ khí hậu vì sức khỏe kết nối các cơ quan khí tượng, y tế và các cơ quan khác chịu trách nhiệm bảo vệ sức khỏe để đảm bảo dữ liệu khí hậu và thời tiết được sử dụng tối ưu nhằm bảo vệ tính mạng và sinh kế. Nhờ đó, chính phủ, khu vực tư nhân và cộng đồng hiểu rõ hơn về cách BĐKH sẽ ảnh hưởng đến quy mô, địa điểm và mức độ nghiêm trọng của các bệnh nhạy với khí hậu.
Việc cải thiện phân tích và lập kế hoạch có thể mô hình hóa tốt hơn các tác động sinh thái của BĐKH đối với vi khuẩn gây bệnh và các vật trung gian truyền bệnh như muỗi; xác định đúng nơi cần vật tư y tế và đào tạo nhân viên để ứng phó với các trường hợp khẩn cấp về sức khỏe do khí hậu gây ra; xác định thời điểm kích hoạt các nơi trú ẩn trước khi thời tiết cực đoan trở nên nguy hiểm; và xác định các phòng khám sức khỏe dễ bị tổn thương do lũ lụt và bão.
Trong khuôn khổ nghiên cứu của WRI, dịch vụ khí hậu cho sức khỏe bao gồm 7 loại hoạt động: tạo lập dữ liệu về thời tiết, khí hậu và nguồn nước; hệ thống cảnh báo sớm; hệ thống giám sát dịch bệnh; lập kế hoạch y tế nhạy với khí hậu; đào tạo chuẩn bị và ứng phó khẩn cấp; các chiến dịch nâng cao nhận thức cộng đồng và tăng cường khả năng chống chịu của các cơ sở y tế và cơ sở hạ tầng trước BĐKH.
Dựa trên phân tích 46 dự án y tế do Ngân hàng Thế giới tài trợ, nghiên cứu của WRI cho thấy đối với các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình với dân số khoảng 25 triệu người, đầu tư vào cả 7 loại hoạt động này tiêu tốn của chính phủ khoảng 18 triệu USD mỗi năm, trong khi mỗi hoạt động riêng lẻ có chi phí từ 1,4 triệu đến 5,9 triệu USD mỗi năm. Các hoạt động hỗ trợ lập kế hoạch, xây dựng năng lực và các chiến dịch nâng cao nhận thức và hành vi cộng đồng thường đòi hỏi ít đầu tư nhất, trong khi xây dựng các cơ sở và hạ tầng y tế kiên cường đòi hỏi nhiều hơn.
So với mức chi tiêu thông thường của các quốc gia cho y tế từ 2% đến 4% GDP, khoản đầu tư cần thiết để đạt được lợi nhuận cao từ các dịch vụ khí hậu vì sức khỏe chỉ chiếm một phần rất nhỏ – thế nhưng các dịch vụ này vẫn chưa được sử dụng và cấp vốn đầy đủ. Mặc dù 81% thành viên của Tổ chức Khí tượng Thế giới cung cấp thông tin khí hậu và thời tiết cho ngành y tế, nhưng theo một khảo sát của Tổ chức Y tế Thế giới, chưa đến một nửa số bộ y tế hiện đang tích hợp dữ liệu khí hậu vào hệ thống giám sát quốc gia. Có ít cơ quan khí tượng, khí hậu và nguồn nước quốc gia có thể tài trợ cho sự hợp tác liên ngành chuyên biệt mà các cơ quan y tế có thể cần. Các bộ y tế cũng báo cáo rằng các hoạt động hợp tác lập kế hoạch trước là khó được tài trợ nhất . Khoảng trống tài chính này có thể liên quan đến sự hiểu biết hạn chế về phạm vi, chi phí và lợi ích của việc chuẩn bị cho các rủi ro sức khỏe do khí hậu gây ra.
Tạo đà để thu hút thêm đầu tư
Bất chấp những thách thức này, động lực chính trị đang ngày càng tăng lên xung quanh việc đầu tư vào các công cụ cần thiết để quản lý tốt hơn các rủi ro sức khỏe liên quan đến khí hậu. Các dịch vụ y tế ứng phó với BĐKH ngày càng được lồng ghép vào các chiến lược y tế và khí hậu quốc gia và toàn cầu, từ đó cải thiện việc ra quyết định về y tế dựa trên thông tin về khí hậu và hiệu quả của các dịch vụ y tế thực tế. Trong số 3 lĩnh vực ưu tiên cho các quốc gia được nêu bật trong Kế hoạch Hành động Y tế Belém, được khởi xướng tại Hội nghị BĐKH Liên Hợp Quốc năm 2025 (COP30), có 2 lĩnh vực liên quan trực tiếp đến các dịch vụ khí hậu vì sức khỏe: 1) giám sát và theo dõi, và 2) các chính sách, chiến lược và xây dựng năng lực dựa trên bằng chứng.
Các quốc gia cũng ngày càng đưa các ưu tiên liên quan đến dịch vụ khí hậu vì sức khỏe vào quy trình lập kế hoạch quốc gia của mình. Hơn 90% Kế hoạch Thích ứng quốc gia đã hoàn thành xác định lĩnh vực y tế là dễ bị tổn thương và bao gồm ít nhất một hành động thích ứng về sức khỏe. Hơn nữa, giám sát dựa trên thông tin khí hậu là một biện pháp can thiệp ưu tiên thường được nhắc đến trong các kế hoạch này.
Việc tận dụng động lực chính trị này là vô cùng quan trọng vì đầu tư vào các công cụ và hoạt động dựa trên dữ liệu để giúp chính phủ và cộng đồng thích ứng là một trong những cách hiệu quả nhất về mặt chi phí để bảo vệ tính mạng. Điều này đặc biệt đúng đối với các nhóm dân cư dễ bị tổn thương, bao gồm người nghèo ở nông thôn và vùng ngoại ô, phụ nữ, trẻ em và người cao tuổi ở các khu vực có nguy cơ cao – nơi các bệnh nhạy với khí hậu tạo ra sự bất bình đẳng sâu sắc nhất. Các quốc gia không đầu tư có khả năng sẽ mãi chỉ phản ứng với các cuộc khủng hoảng sức khỏe sau khi chúng xảy ra và phải đối mặt với thiệt hại kinh tế và xã hội cao hơn nhiều.
Tuy nhiên, việc triển khai các dịch vụ khí hậu vì sức khỏe là một vấn đề phức tạp. Chúng mang tính liên ngành và liên cơ quan – đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ giữa các cơ quan khí tượng và y tế, và thường cả với các bên khác như các nhà cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe tư nhân địa phương và các trường đại học.
Tuy nhiên, với hàng triệu sinh mạng có nguy cơ bị đe dọa vào năm 2050 , việc mở rộng các công cụ giúp dự báo và chuẩn bị cho các thảm họa khí hậu không chỉ là một chính sách thông minh mà còn là một ưu tiên cấp bách về sức khỏe và phát triển.
*Tải về file báo cáo của WRI tại đây.
Nguồn: https://www.wri.org/insights/investing-climate-services-for-health-saves-lives
