Giáo dục STEM
STEM là viết tắt của bốn lĩnh vực gồm Science (Khoa học), Technology (Công nghệ), Engineering (Kỹ thuật) và Mathematics (Toán học). Khái niệm STEM xuất hiện từ cuối thế kỷ XX ở Hoa Kỳ và nhanh chóng trở thành một xu hướng lớn trong cải cách giáo dục toàn cầu. Mục tiêu của giáo dục STEM là thúc đẩy việc tích hợp 4 lĩnh vực này trong quá trình dạy và học nhằm tạo ra những trải nghiệm học tập gắn với thực tiễn, đồng thời phát triển các kỹ năng tư duy bậc cao cho người học.
Đặc trưng hàng đầu của STEM là tính liên ngành – khuyến khích việc kết hợp kiến thức từ nhiều lĩnh vực khác nhau để giải quyết các vấn đề thực tiễn. STEM cũng nhấn mạnh phương pháp học tập dựa trên giải quyết vấn đề – người học được khuyến khích tham gia vào các dự án nghiên cứu hoặc hoạt động thực tiễn nhằm áp dụng kiến thức đã học vào việc giải quyết các vấn đề cụ thể.
Việt Nam: nhiều quyết sách thúc đẩy mạnh mẽ STEM
Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo (KHCN-ĐMST) và chuyển đổi số là yếu tố quyết định sự thành công và điều kiện tiên quyết để Việt Nam vươn lên thành quốc gia giàu mạnh trong kỷ nguyên mới. Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 71/NQ-CP ngày 01/4/2025 nhằm cụ thể hóa các mục tiêu của Nghị quyết 57, trong đó nhấn mạnh việc hoàn thiện thể chế, chính sách, nâng cao năng lực hệ thống và hiệu quả quản lý nhà nước, phát triển mạng lưới giáo dục, tập trung đào tạo nhân lực STEM gắn với KHCN-ĐMST.
Đề án đào tạo nguồn nhân lực phục vụ phát triển công nghệ cao giai đoạn 2025 – 2035 và định hướng tới năm 2045 do Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 1002/QĐ-TTg ngày 25/4/2025 có nội dung mở rộng đào tạo trình độ cao, chất lượng cao trong các ngành STEM nhằm đáp ứng nhu cầu đa dạng về cơ cấu nhân lực của các lĩnh vực công nghệ cao. Thực hiện đề án, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có Quyết định số 2627/QĐ-BGDĐT ngày 17/9/2025 ban hành chuẩn chương trình đào tạo kỹ sư và thạc sĩ tài năng thuộc các lĩnh vực STEM giai đoạn 2025 – 2035. Bên cạnh đó, nhằm mục đích hỗ trợ người học các ngành STEM yên tâm học tập, cống hiến, Thủ tướng Chính phủ cũng đã ban hành Quyết định số 29/2025/QĐ-TTg ngày 28/8/2025 về tín dụng đối với học sinh, sinh viên, học viên thạc sĩ, nghiên cứu sinh học các ngành STEM.
Việc ban hành đồng bộ các chủ trương, chính sách cho thấy quyết tâm của Việt Nam trong việc thúc đẩy giáo dục STEM.
Khoa học môi trường: một ngành STEM điển hình
Khoa học môi trường (KHMT) được xem là một ví dụ tiêu biểu của giáo dục STEM do hội tụ đầy đủ bốn thành tố cơ bản S-T-E-M.
Trước hết, yếu tố Science (khoa học) trong KHMT được thể hiện thông qua việc sử dụng các nguyên lý và phương pháp của khoa học tự nhiên để nghiên cứu môi trường. Sinh học và sinh thái học giúp giải thích cấu trúc và chức năng của các hệ sinh thái, trong khi hóa học môi trường nghiên cứu sự phân bố và chuyển hóa của các chất ô nhiễm trong không khí, nước và đất. Các kiến thức khoa học địa chất và khí hậu học giúp hiểu rõ chu trình sinh-địa-hóa, sự hình thành tài nguyên thiên nhiên hay biến đổi khí hậu.
KHMT gắn chặt với yếu tố Technology (công nghệ). Các công nghệ hiện đại như viễn thám, hệ thống thông tin địa lý (GIS), cảm biến môi trường và phân tích dữ liệu cho phép các nhà khoa học thu thập và xử lý một lượng lớn thông tin về môi trường. Những công nghệ này giúp theo dõi sự thay đổi của môi trường trên quy mô lớn và cung cấp dữ liệu quan trọng cho công tác quản lý tài nguyên, môi trường và biến đổi khí hậu.
Yếu tố Engineering (kỹ thuật) cũng có vai trò quan trọng và rất phổ biến trong KHMT. Kỹ thuật môi trường dạy cho sinh viên tính toán, thiết kế và phát triển các hệ thống xử lý nước thải, công nghệ kiểm soát ô nhiễm không khí và các phương pháp xử lý, tái chế chất thải. Những giải pháp kỹ thuật này giúp giảm thiểu tác động tiêu cực từ hoạt động sống và sản xuất của con người đối với môi trường.
Cuối cùng, Mathematics (toán học) là một công cụ không thể thiếu trong nghiên cứu môi trường. Các mô hình toán học và mô hình máy tính được sử dụng để mô phỏng hệ thống khí hậu, dự báo sự lan truyền của các chất ô nhiễm hoặc phân tích xu hướng biến đổi các thành phần môi trường. Nhờ các phương pháp định lượng này, KHMT có thể đưa ra những dự báo về sự thay đổi của môi trường trong theo các kịch bản phát triển trong tương lai, làm cơ sở cho các giải pháp ứng phó từ sớm (proactive).
Trong chương trình đào tạo ngành KHMT, người học sẽ được trang bị kiến thức về sinh học, hóa học, vật lý, toán học, công nghệ, kỹ thuật… ở mức độ phù hợp và nhất là theo phương thức tích hợp trong từng học phần, từng chủ đề. Chẳng hạn, khi học phần nội dung công nghệ xử lý nước thải, sẽ có sự tích hợp kiến thức về vật lý (quá trình lắng các hạt chất rắn), về hóa học (quá trình keo tụ), về sinh học (vi sinh vật trong bể xử lý), toán học (phương trình động học quá trình phân hủy chất hữu cơ), kỹ thuật (máy bơm cấp khí), công nghệ (các sơ đồ công nghệ bùn hoạt tính)…
Như vậy, ở góc độ ngành khoa học, KHMT thể hiện đầy đủ bản chất liên ngành của giáo dục STEM.
Xa hơn STEM, Khoa học Môi trường là STEM4S
KHMT đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp cơ sở khoa học cho các chính sách bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Các nghiên cứu về chất lượng không khí, chất lượng nước, sự biến đổi của hệ sinh thái hoặc tác động của các hoạt động công nghiệp đối với môi trường đều góp phần hỗ trợ các nhà hoạch định chính sách trong việc xây dựng các chiến lược phát triển bền vững.
Trong chương trình đào tạo ngành KHMT ở Trường Đại học Khoa học, một tỷ trọng phù hợp kiến thức về quản lý môi trường, phòng ngừa ô nhiễm, phát triển bền vững, ESG… được giảng dạy ở các học phần riêng hay lồng ghép trong các học phần khác nhau. Nền tảng STEM không chỉ giúp người học hiểu được bản chất, nguyên lý của hiện tượng và công nghệ mà còn giúp phát triển tư duy phân tích, khả năng giải quyết vấn đề gắn kết với các kiến thức quản lý này.
Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức về môi trường trong quá trình phát triển kinh tế – xã hội như ô nhiễm không khí đô thị, suy thoái tài nguyên thiên nhiên, ô nhiễm nguồn nước và tác động của biến đổi khí hậu… Trong bối cảnh đó, người tốt nghiệp lĩnh vực KHMT kỳ vọng sẽ đóng góp tịch cực cho công tác quản lý môi trường và phát triển bền vững của đất nước.
Như vậy, STEM đối với ngành KHMT trước hết và trực tiếp hướng đến phục vụ cho phát triển bền vững. STEM for Sustainability hay STEM4S – đó chỉ có thể là Khoa học Môi trường.
*Tìm hiểu về tuyển sinh Ngành Khoa học Môi trường năm 2026 tại đây.
